Naqsh Turlari va Elementlari
Mis idishlarga ishlatiladigan barcha naqsh turlari, ularning ma'nosi va tasviriy xususiyatlari
Mis choydish, oftoba, qumg'on va boshqa idishlarga zarb bilan bezak beriladi. Idishlarning yon va old tomonlari o'ziga xos bezaladi. Mis laganlarga zarb qilinadigan naqsh kompozitsiyalari o'ziga xos turlarga ega. Gardish, turunj, mehrob, sitora, mishkalak, gurunj naqshlari ishlanadi. Kandakorlikda asosan islimiy naqshlar ko'p ishlatiladi. Hoshiyalar va har xil yo'llar oddiy o'simliksimon naqshlar bilan to'ldiriladi.
Metallsozlik va bezak uslublarining tarixiy rivojlanishi
| Tarixiy davr | Asosiy rivojlanishlar | Bezak xususiyatlari |
|---|---|---|
| Mil. av. 4-ming yillik | Ilk mis davri | Oddiy pichoqlar va dastlabki taqinchoqlar |
| Mil. av. 15-asr | Bronza davri (Sopollitepa/Jarqo'ton) | Bronza buyumlar va marosim idishlari |
| Mil. av. 5—4-asr | Sak davri | Marosim qozonlar; zoomorph uslublash |
| 5—8-asr milodiy | So'g'd oltin davri | Oltin va kumushda yuqori darajali toreftika |
| 9—13-asr milodiy | Erta islom davri | Mavhum o'simlik (islimiy) naqshlariga o'tish |
| 14—15-asr milodiy | Temuriylar davri | Yirik miqyos; xattotlik va murakkab geometriya |
| 17—19-asr milodiy | Xonlik maktablari | Buxoro, Xiva va Qo'qon uslublarining shakllanishi |
I. Kompozitsion Naqsh Turlari
Mis lagan yuzasini tashkil etuvchi asosiy kompozitsiya arhetiplari
Gardish — Doirasimon kompozitsiya
Gardish — naqshlar doiralardan tashkil topgan ritmik joylashgan kompozitsiya. Markazida joylashgan doiraning chetlari keng va qisqa yo'llar bilan o'raladi. Bu kompozitsiya tur lagan va patnis kabi yumaloq mis buyumlarda keng qo'llaniladi.
Gardish kompozitsiyasida naqshlar konsentrik halqalar bo'ylab joylashadi — har bir halqa o'z mavzusiga ega bo'lib, markazdan tashqariga qarab harakatlangan ko'z uchun ritm va uyg'unlik yaratadi.
Turunj — Markaziy medallon
Turunj — lagan yoki idishning markazida joylashgan asosiy medallon shaklidagi naqsh. Turunj atrofida gardish, hoshiya va boshqa naqsh elementlari joylashadi. Turunj kompozitsiyaning "yurak"i hisoblanadi va unga barcha boshqa naqsh elementlari yo'naltiriladi.
Qo'qon kandakorlarining turunj naqshlari boshqa shaharlarnikidan farq qilib o'ziga xos originallikka ega. Naqsh kompozitsiyasida turunj to'ldiruvchi element bo'lib, butun bezak tizimining markaziy nuqtasini tashkil etadi.
Mehrob — Ravoqsimon naqsh
Mehrob — mehrob tasvirini beruvchi naqsh. Ya'ni markazdan aylana atroflab bir necha mehroblar tutashib hosil qilgan naqsh. Mehrobning turi juda xilmaxil:
- Mehrob bargi bed: Tol bargi shaklida qayrilgan mehrob
- Mehrob duraftor: Ikki tomonlama ochilgan mehrob
- Mehrob duraftor islimiy: Islimiy naqshlar bilan bezatilgan ikki tomonlama mehrob
- Mehrob muhja: Murakkab o'yma islimiy bilan bezatilgan mehrob
- Mehrob madohil: Madohil naqsh bilan bezatilgan mehrob
Mehrob naqshi masjid mehrobining tasviridan olingan bo'lib, u diniy va ma'naviy ahamiyat kasb etadi.
Sitora — Yulduzsimon kompozitsiya
Sitora — mis idishlarning butun sirtini yulduzsimon naqsh qoplab olgan kompozitsiya. Sitora kompozitsiyasida markaziy yulduz shaklidan nurlanuvchi chiziqlar butun sirt bo'ylab tarqalib, geometrik mukammallikni ifodalaydi.
Sitora kompozitsiyasi ko'pincha girih (geometrik naqsh) elementlari bilan birlashtiriladi. Yulduz shakllari islom san'atida koinotning sonsiz tartibini va ilohiy mukammallikni ifodalash uchun ishlatilgan.
Mishkalak — To'rtburchak ramka kompozitsiyasi
Mishkalak (ishkalakband) — mis laganlarning markazi to'rtburchak romlar chegarasi bilan chegaralangan naqsh kompozitsiyasi. Uning bu romlari naqshlar bilan to'ldiriladi. Mishkalak ko'pincha to'rtburchak shaklidagi mis laganlarda qo'llaniladi va asosiy bezak maydonini bir necha kichik maydonlarga bo'ladi.
Bu kompozitsion tur me'morchilik panjara (panjara) tuzilmasiga o'xshash bo'lib, har bir katakcha ichiga alohida naqsh elementlari joylashtiriladi.
Gurunj — Ovalsimon medallon
Gurunj — tuxumsimon, ovalsimon jimjimador har xil bezakli naqsh. Gurunj kompozitsiyasida oval yoki tuxum shaklidagi medallonlar ichiga murakkab islimiy yoki geometrik naqshlar joylashtiriladi.
Gurunj kompozitsiyasi ko'pincha gardish va turunj bilan birgalikda qo'llaniladi. Oval shaklning o'zi ko'p o'zbek an'anaviy san'atida hayot va unumdorlikning ramziy shakli sifatida ishlatiladi.
II. Islimiy (O'simliksimon) Naqshlar
Kandakorlikda eng ko'p ishlatiladigan naqsh turi — abadiy spiral va o'simlik motivlari
Islimiy — Abadiy spiral falsafasi
Islimiy O'zbek bezagining eng muhim kategoriyasini ifodalaydi. Biomorph, gul dizaynlaridan iborat bo'lib, uzluksiz oqayotgan chiziq bo'ylab barglar, kurtak va gul hosil qiladi. Bu naqsh tabiatning asosiy tartibi va birligini, yagona manbadan cheksizlikka qarab ma'naviy o'sishni ifodalaydi.
Islimiy asosiy turlari:
- Islimiy bargak: Barg shaklidagi islimiy elementi — oddiy o'simlik elementlari bilan to'ldirilgan
- Islimiy gulzor: Gul bog'ini tasvirlovchi islimiy — turli gul shakllari bilan to'yingan
- Islimiy madohil: Markaziy medallonlar uchun o'zaro bloklash elementlari
- Islimiy qo'shbarg: Juft barg shaklidagi islimiy
- Islimiy qo'shband: Ikki tasmali islimiy — ikkita parallel yo'nalishdagi islimiy
- Murakkab islimiy: Bir necha islimiy lianalarning o'zaro o'rimi
Nim Islimiy — Chegara naqshi
Nim islimiy — soddalashtirilgan bir tomonlama o'simlik naqshi bo'lib, hoshiya sifatida qo'llaniladi. U bir-biriga chirmashib ketgan murakkab o'simliksimon naqsh bo'lib, bir tomonlama ulanib ketgan bo'ladi. Nim islimiy hoshiya o'rnida ishlatilib, buyumning nomiga qarab o'zgarib boradi. Shuning uchun uning turli xillari bor:
- Nim islimiy bargak: Barg shaklidagi nim islimiy hoshiyasi
- Nim islimiy madohil: Madohil elementlari bilan boyitilgan hoshiya
- Shobarg islimiy: Yirik barg shaklidagi islimiy hoshiyasi, me'moriy elementlardan olingan
Pechak Islimiy — O'rmalovchi liana
Pechak islimiy yoki raftor naqsh — ikki chiziq orasida bir novda pechakka o'xshab o'sib kurtak, g'uncha va novdacha chiqarib bir yoki ikki tomonga o'suvchi naqsh. Bu naqsh ham "zanjirali islimiy" deb ataladi va mis buyumlarining yon yuzalarida, hoshiyalarida keng qo'llaniladi.
Zanjirali islimiy turlari:
- Zanjira islimiy yak raftor: Bir tomonga o'sib boruvchi bir bandli naqsh
- Ikki tomonlama zanjira: Ikkala tomonga to'xtovsiz o'sib boruvchi tur
- Pechak islimiy: Ikki parallel chiziq orasida to'lqinlanib o'suvchi tur
Bargi Madohil — Barg shaklidagi madohil
Bargi madohil — barg shaklidagi madohili naqsh. Madohili turlaridan biri bo'lib, bu naqsh turi qadimdan ishlatilib kelingan va xalq amaliy san'atining barcha turlarida qo'llaniladi. Bargi madohil kandakorlikda ham alohida element sifatida, ham kattaroq kompozitsiyaning bir qismi sifatida qo'llaniladi.
O'simlik naqsh elementlari:
- Oygul: Bir necha yaproqli moychechak shaklidagi naqsh elementi. Uch, to'rt, besh yaproqli turlari bor. Baxtiqbol ramzi.
- Guli shashbarg: Olti yaproqli guldan tashkil topgan naqsh — zardo'zlik va naqqoshchilikda keng ishlatiladi
- Guli chorbarg: To'rt yaproqli gul naqsh — barcha xalq amaliy san'ati turlarida ishlatiladi
- Yulduzgul: Yulduz shaklidagi gul — naqsh kompozitsiyalarda ko'p uchraydigan qadimiy element
- Yakka barg: Bitta barg, zardo'zlikda bargning badiiy jilosi
III. Zoomorph va Timsolli Naqshlar
Hayvon va tabiat shakllaridan ilhomlanib yaratilgan naqshlar — himoya va ramziy ma'no kasb etadi
Chashmi Bulbul — Bulbul ko'zi
Chashmi bulbul — mis idishlarga bulbulning ko'ziga o'xshash zarb qilingan naqsh. Uni "bulbul ko'zlari" deb ham yuritiladi. Bu naqsh mayda, dumaloq zarb qilingan nuqtalar seriyasidan iborat bo'lib, donolik, go'zallik va nazokat ramzi sifatida ishlatiladi.
Chashmi bulbul ko'pincha asosiy naqsh elementlari orasidagi bo'sh joylarni to'ldirish uchun ishlatiladi va butun kompozitsiyaga nafis faktura va chuqurlik beradi. Buxoro kandakorlik maktabida bu texnika "chekma" nomi bilan mashhur — mis buyumlarining zamini kesma uslub bilan bezatilib, sirtiga chekma gullar o'yiladi.
Ko'chkorak — Qo'chqor shoxi naqshi
Ko'chkorak — qo'chqor shoxiga o'xshash naqsh. Bu naqsh qadimiy davrlardan beri O'rta Osiyo madaniyatida keng tarqalgan bo'lib, qudrat, erkaklik va yovuzlikdan himoya ramzi sifatida ishlatiladi.
Ko'chkorak naqshi mis buyumlarning chekkalarida va hoshiyalarida ko'pincha uchraydi. Uni mis idishlarning dastasi, qopqoq va yon yuzalarida topish mumkin. Bu naqsh nafaqat kandakorlikda, balki gilam to'qish, kashtachilik va boshqa xalq san'ati turlarida ham keng ishlatiladi.
Pushti Baliq — Baliq tangachalari naqshi
Pushti baliq — baliq tangachasimon naqsh turi. Uni "baliq tangachalar" deb ham yuritiladi. Bu naqsh qo'shma yarim doira shakllardan iborat bo'lib, baliq tangachalarining o'zaro qoplanishi tasvirini beradi.
Pushti baliq unumdorlik va hayot beruvchi suvning ramzi sifatida ishlatiladi. Ushbu naqsh ko'pincha mis idishlarning pastki qismida, idish qorinida va yuzasini to'ldirish uchun qo'llaniladi. Samarqand va Farg'ona maktablarida bu naqsh ayniqsa keng tarqalgan.
Kirmak — Chirmovuq naqshi
Kirmak (Marg'ilonda "kirkira" deb yuritiladi) — chirmovuqsimon naqsh turi. Bu naqsh burmalanib ketgan, o'rmalovchi chiziqlardan iborat bo'lib, davomiylik va transformatsiyani anglatadi.
Kirmak naqshi hoshiya sifatida keng ishlatiladi va mis idishlarning chekkalarida kompozitsiyani yakunlaydigan element hisoblanadi. Toshkent kandakorlik maktabida kirmak ensiz yo'llarda ishlatiladi va ularning o'ziga xos uslubini belgilab beradi.
Kapalak naqshi ham Toshkent maktabiga xos bo'lib, kapalak qanotlarining simmetriyasini aks ettiruvchi naqsh hisoblanadi — chiroyli va nafis geometrik shaklni hosil qiladi.
Ilon Izi — To'lqinsimon naqsh
Ilon izi — to'lqinsimon o'simliksimon naqsh. Toshkentda va boshqa viloyatlarda "islimiy" naqsh deb yuritiladi. Bu naqsh ilon harakati tasvirini aks ettiruvchi uzluksiz to'lqinlanuvchi chiziqdan iborat.
Ilon izi naqshi himoya afsuniga ega deb hisoblangan — idish ichidagi narsalarni ifloslikdan va yomon ko'zdan asrashi kerak edi. Bu naqsh hoshiyalarda va yon yuzalarda keng qo'llaniladi. Farg'ona vodiysida ilon izi naqshi "islimiy" bilan birgalikda ishlatiladi va natijada murakkab, chiroyli kompozitsiya hosil bo'ladi.
IV. Ramziy va Himoyalovchi Naqshlar
An'anaviy O'zbek dunyoqarashida go'zallik ma'naviy va funktsional samaradorlikdan ajralmas edi
Bodom — Muborak meva naqshi
Bodom — bodomni stillashtirish orqali yaratilgan o'simliksimon naqsh elementi. U bosh kiyim, zargarlik, matolarda, me'morchilik va boshqa xalq amaliy bezak san'ati turlarida ishlatiladi.
Bodom naqshi naqqoshlar tomonidan baxtiqbol ramzi tariqasida ishlatilib kelinadi — shirin va mo'l-ko'lchilikning belgisi. Bir paradoksal ramz sifatida bodom ham shirinligi, ham zaharli bo'lishi mumkinligi bilan ikki tomonlama ma'noga ega. Bu naqsh oval shakldan iborat bo'lib, Fors san'atidagi "boteh" naqshiga o'xshaydi.
Qalampir va Anorgul — Apatropik naqshlar
An'anaviy O'zbek madaniyatida ba'zi naqshlar ko'z tegishidan va yovuz kuchlardan himoya qiladi deb hisoblangan:
- Qalampir (Qalampir): Yovuz niyatni kuydiradigan "zaharli issiqlik" ramzi. Mis idishlarda uchburchaksimon shaklda tasvirlanadi.
- Anorgul (Anor guli): Unumdorlik va oilaviy farovonlikning universal ramzi. Ko'p urug'li anor bag'rikenglik va ko'payishni anglatadi.
- Majnuntol (Tol daraxt): Yovuz ruhlarni haydaydigan muqaddas daraxt tasviridan olingan naqsh.
- Chiroq (Chiroq): Bilim va ilohiy himoyaning nuri — masjid chiroqlaridan ilhomlanib yaratilgan naqsh.
- Pichoq: Baxtsizlikni kesib tashlaydi — o'tkir uchli geometrik shakl.
V. Geometrik Naqshlar (Girih)
Matematik mukammallik va kosmik tartibni ifodalovchi geometrik shakllar
Girih — Geometrik tuzilma
Islimiy bezakning "etini" bersa, girih (geometrik naqsh) "skeletni" hosil qiladi. Girih yulduzlar, ko'pburchaklar va o'zaro kesishuvchi chiziqlarning murakkab tarmoqlaridan iborat bo'lib, matematik mukammallikni ifodalaydi.
Girih asosiy turlari:
- Besh raxli girih: Besh qirrali geometrik shakllardan iborat kompozitsiya
- Sakkiz raxli girih: Sakkiz qirrali geometrik shakllar — yulduz va toʻrtburchak kombinatsiyasi
- O'n ikki raxli girih: O'n ikki qirrali murakkab geometrik kompozitsiya — eng murakkab va nozik tur
Kandakorlikda girih ikkinchi darajali naqsh rolini o'ynaydi va ko'pincha islimiy naqshlar bilan birgalikda qo'llaniladi.
Zanjir — Chiziqli chegara naqshi
Mis idishlariga ishlatiladigan eng oddiy naqsh bu chiziladigan to'g'ri chiziqdir. Bu chiziq bir naqshni ikkinchisidan ajratib turish uchun xizmat qiladi. Kompozitsiya chizishda avval shu to'g'ri chiziqlar chizib olinadi. Bir chiziq "yakka xat", ikki chiziq "qo'sh xat" deb yuritiladi.
Kompozitsiyada turli-tuman chiziq holda belboqlar bo'ladi, bularning hammasini zanjir deb yuritiladi:
- Egri chiziq zanjir: Qavishlangan uzluksiz chiziq
- Nuqtali chiziq zanjir: Nuqtalar seriyasidan iborat chegara
- To'lqinli zanjir: To'lqinlanuvchi ritimli chegara chizig'i
- Katat naqsh: Katakchalar hosil qiladigan to'r shaklida chizilgan chegara
Tugma Naqsh — Toshkent maktabining o'ziga xos naqshi
Tugma naqsh yoki tugmacha — mis idishlarga zarb qilingan tugmachaga o'xshagan naqsh bo'lib, asosan Toshkent kandakorligida ishlatiladi. Bu naqsh mis idishlarning o'rtasida ko'pincha nuqtasi bo'ladi va o'ziga xos faktura hosil qiladi.
Tugma naqshi qadimdan ishlatilib kelinadi. Toshkent kandakorlari san'at asarlarida tevarak-atrofimizni o'rab turgan narsalarni naqsh orqali aks ettiradilar. Masalan, yelpig'ich, tumor, zuluk, belanchak, olmagul, doira va boshqa naqshlar uchraydi.
VI. O'ymakorlik Texnik Usullari
Mis yuzasiga naqsh ishlashning asosiy texnik usullari
Asosiy o'ymakorlik texnikalari
- Kandakoriy (Chuqur o'ymakorlik): Metalga chuqur o'yib, yuqori relyef yaratish. Fon mayda zarb bilan teksturlanadi. Buxoro maktabida keng qo'llaniladi.
- Chizma (Sayoz o'ymakorlik): Naqshni chizish yoki engil ta'qib qilish, nozikroq detalga imkon beradi. Qo'qon maktabiga xos.
- Shabaka (Ochiq ish): Metal to'liq teshib ishlangan, krujeva effekti yaratiladi — Toshkentda "sumbarno" deb yuritiladi.
- Mor-pech (Qo'yish): Misga ingichka kumush simlar yoki yarim qimmatbaho toshlar (firuza, ko'z) o'rnatiladi.
- Chekma (Nuqtali fon): Chekuv qalam asbobi bilan bajariladi — har xil katta va kichik nuqtalar zarb qilingan naqsh zamini. Buxoroda XX asrning 20-yillarida paydo bo'lgan.
- Minoqoriy (Emal bo'yash): Misga sirli rang — emalni gul qilib solish usuli. Buxoro maktabining o'ziga xos texnikasi.
- Qadama: Mis buyumlarni qimmatbaho toshlar yoki tagiga rangli qog'ozlar qo'yilgan oynalar bilan bezash.
VII. Kandakorning Asbobi
Dastgoh (Kanifolli qolip)
Tekis yuzali buyumlarni (lali, patnis va shunga o'xshash) mahkamlab ishlash uchun mo'ljallangan uskuna. Dastgoh 3 qismdan iborat: tak qismi yog'ochdan, atrofi ingichka temirdan, ichiga esa mumga o'xshash kanifoldan tashkil topgan. Aylana, to'rtburchak, oltiburchak, sakkizburchak shakllari bor.
Bolg'acha
Kandakorlikda ishlatiladigan bolg'achalarning og'irligi 100–125 gramm atrofida bo'ladi. Bolg'acha belgilangan og'irligidan ko'p yoki kam bo'lsa ish sifatsiz chiqadi. Bolg'acha 2 qismdan: dastasi yog'ochdan, temirdan tashkil topgan bo'ladi.
Po'lat Qalamlar
O'tkir uchli po'lat qalam — mis buyum yuzasiga turli xil tasvir yoki naqsh chiziqlarini o'yishda ishlatiladi. Yassi uchli po'lat qalam (ko'zo'yar qalam) — eni 3–5 mm, chuqurligi 0,3–0,8 mm li iz qoldiradi. Buxorolik ustalar uni "pam qalam" deb yuritadilar.
Pargor va Charx tosh
Temir pargor (shtangenstirkul) — buyumga aylana shakllarini chizishda, o'lcham olishda va yuzani taqsimlashda ishlatiladi. Charx tosh — po'lat qalam uchini charxlash uchun ishlatiladi. Qo'shimcha: oddiy qalam, chizg'ich, sirkul, shaffof qog'oz (kalka), kopirovka qog'ozi.
VIII. Usta va Buyum Atamalar Lug'ati
| Atama | Tarifi |
|---|---|
| Misgar | Mis ustasi — mis buyumlarni yasovchi hunarmand |
| Rikhtagar | Metall quyuvchi — mis eritib quyib shakl beruvchi usta |
| Nakkoshzarbi | O'yuvchi — tayyor mis buyumga naqsh o'yuvchi mutaxassis |
| Oftoba | Misdan yasalib yuvinish uchun qo'llaniladigan idish — qorin, dasta, qopqoq, jo'mrak, qubba va boshqa qismlardan iborat |
| Lagan / Patnis | Tekis yumaloq mis idish — naqsh ishlash uchun asosiy buyum |
| Samovar (Qumg'on) | Misdan yasalgan suv qaynatiladigan idish — suvdon ichida o'txonasi joylashgan |
| Shabaka | Mis idishlarni mayda qilib teshib ishlangan panjara — Toshkentda "sumbarno" deb yuritiladi |
| Zamin | O'ymakorlik va naqqoshlikda naqsh bezagining tagi, foni |
| Eskiz | Naqsh chizishdan oldin bajarilgan xomaki tasvir |
| Kalka | Naqsh kompozitsiyalarni buyumlarga nusxa ko'chirishda ishlatiladigan shaffof qog'oz |
| Band | Islimiy naqshda asosiy chiziq — unga mayda unsurlar biriktiriladi |
| Tanob | Islimiy naqshda mayda unsurlarini (g'uncha, barg) birlashtiruvchi o'zak |
| Marg'ula | Qo'sh chiziqli gajak — o'simliksimon naqsh elementi |
| Lavxo'ri | Oval va to'rtburchak mis laganlarning yon tomonga qayrilgan lablari |
Hududiy Maktablar: Naqsh Taqqosiy Tahlili
| Maktab | O'ymakorlik chuqurligi | O'ziga xos naqshlar | Maxsus texnikalar |
|---|---|---|---|
| Buxoro | Chuqur (Kandakoriy) | Mehrob, koshin, chekma gullar | Chekma, Minoqoriy (emal) |
| Samarqand | O'rta | Chorbarg, gardish, geometrik naqshlar | Gardishga o'xshash chekma |
| Qo'qon (Farg'ona) | Sayoz (Chizma) | Turunj, islimiy gulzor, arxitektura naqshlari | Chuqur kesilgan islimiy |
| Xorazm (Xiva) | Chuqur va silliq | Aylanma islimiy, medallon | Qora/qizil lak fon |
| Toshkent | Dadil va yirik | Tugmacha, kapalak, kirmak, ilon izi | Zamin ishlovsiz qoldiriladi |
| Qarshi | O'rta | Oddiy o'simliksimon naqshlar | Feruza, rangli shisha ko'zlar |
Naqshning abadiy ahamiyati
O'zbek milliy naqshlarini mis o'ymakorligida tahlil qilish bu san'atkorlik hunarmandchiligidan ancha chuqurroq intizomni ochib beradi — bu tarix, matematika va ma'naviy e'tiqodning chuqur sintezi. Islimiy spiral, mehrob ravog'i va chashmi bulbul nuqtasi kabi naqshlarning asrlar davomida saqlanishi O'zbek estetik identifikatsiyasining chuqur barqarorligini ko'rsatadi. Nakkoshzarbi mis ustiga qalami zarb qilishda davom etar ekan, ajdodlarning vizual tili kelajakka so'zlab beradi.
