Farg'ona vodiysiga Axsikent, Marg'ilon (Quva), Namangan, Qo'qon, Andijon shaharlari kiradi — ular qadimdan yirik madaniyat va hunarmandchilik markazi bo'lgan. Bu shaharlarning san'ati va madaniyatining bir-biriga ta'siri hozirgacha sezilib turadi.
Mo'g'ul hukmrodligida shaharlar xarobaga aylandi. Undan keyingi o'zaro feodal urushlar Farg'ona vodiysini iqtisodiy o'sishiga juda katta salbiy ta'sir etdi. XVIII asrda mayda tarqoq feodal shaharlar birlashib Qo'qon xonligi vujudga keldi.
Bu vaqtga kelib Farg'ona iqtisodiy tomondan yaxshilandi. Farg'ona O'rta Osiyo shaharlari bilan Hindiston, Iroq, Afg'oniston, Rossiya davlatlari bilan savdo-sotiq qildi. Qo'qon kandakorlari ishlarini Samarqand, Toshkent, Buxoro va Sharq davlatlarida ko'rish mumkin edi.
XVIII asr
Qo'qon xonligi tashkil topdi. Hunarmandchilik tez sur'atlar bilan rivojlandi. Qo'qon va Marg'ilon misgarlik va kandakorlik maktablari paydo bo'ldi.
XVIII–XIX asr
Rossiya bilan Qo'qon xonligi o'rtasida savdo-sotiq avjiga chiqdi. Rossiyadan mis plitalari olib kelindi. Metallsozlik maktablari vujudga keldi.
XIX asr
Kandakorlik maktablari shakllanib, yuzlab xalq ustalari yetishib chiqdi. Farg'ona naqsh uslubi o'zining yuqori cho'qqisiga erishdi.
Farg'ona vodiysida mis buyumlariga klassik naqsh turi bo'lgan «islimiy» juda ko'p ishlatilgan. Farg'ona badiiy zarb san'ati boshqa viloyat badiiy zarb san'atidan naqshlarning mis ustiga chuqurroq kesilganligi va shu naqshlarning aniqligi bilan farq qiladi.
Qo'qon kandakorlarini turunj naqshlari boshqa shaharlarnikidan farq qilib o'ziga xos originallikka ega. Gul, barg, tanob, band uyg'unlashib bir butun ajoyib san'at asarini yaratadi.
🌿
Klassik Islimiy
Islimiy bargak, islimiy gulzor, islimiy madohil, islimiy qo'shbarg, islimiy qo'shband — bularning barchasi Farg'ona maktabida keng qo'llanilgan.
🌀
Turunj Naqsh
Qo'qon turunj naqshlari boshqa shaharlarnikidan farq qiladi. Original kompozitsiya va o'ziga xos uslub bilan ajralib turadi.
⚔
Chuqur Kesma
Naqshlar mis ustiga chuqurroq kesilishi Farg'ona maktabining asosiy belgisi. Bu usul naqshlarga uch o'lchamlilik bergan.
🦅
Hayvon Shakllari
Zoomorph naqshlar — qush, hayvon va boshqa jonzot tasvirlari Farg'ona maktabida alohida o'rin tutgan.
Keng hoshiyali yo'llar islimiy, turunj va boshqa shaklli naqsh bilan, tor hoshiyalilari esa gul, nav, shingila, majnun barg naqshlari bilan, tik va yon naqshlar o'simliksimon naqshlar bilan uyg'unlashadi.
Kandakorlar qog'ozga chizilgan naqshlardan juda kam foydalanar edilar, chunki ular gul solishni yoddan bilar edilar. Ishlagan naqshlari hech biri takrorlanmas edi. Albatta har bir naqsh kompozitsiyasiga o'zgartirish kiritilar edi.
📏
Keng Hoshiyalar
Islimiy va turunj naqshlar bilan bezatilgan keng yo'llar buyumning asosiy bezak elementi hisoblanadi.
🎯
Tor Hoshiyalar
Gul, nav, shingila, majnun barg naqshlari kichik yo'llar uchun ishlatilib, asosiy naqshni qo'llab-quvvatlaydi.
🧠
Yoddan Ishlash
Farg'ona ustalari naqshlarni yoddan bilganlar. Har bir asar original bo'lib, takrorlanmas edi — bu san'atkorlik mahoratining eng oliy ko'rinishi.
Farg'ona kandakorlik maktabi ko'plab yirik ustalar va mohir hunarmandlarni yetishtirib chiqargan:
MK
Usta Musavvir Kashg'ariy
