Toshkent XVIII asrning oxirlarida O'rta Osiyoning yirik shaharlaridan biri bo'lib, uning Afg'oniston, Xitoy va Rossiya davlatlari bilan savdo aloqasi juda yaxshi bo'lgan. Toshkent kandakorlik san'ati shakllarining kattaligi, naqshlarining soddaligi va o'ziga xosligi bilan ajralib turadi.
Rossiyadan mis, temir, kumush sotib olinardi. Rossiya bosib olgandan so'ng Toshkent yirik shaharga aylandi. Shaharda hunarmandlar mahallalari barpo bo'ldi.
Keyinchalik Toshkentga Samarqand, Qo'qon, Xiva va boshqa joylardan ko'plab kandakorlar kela boshladi. 1920 yillardan so'ng kandakorlik rivojlana boshladi. Toshkentda badiiy ishlab chiqarish o'quv kombinati ochildi.
XVIII asr oxiri
Toshkent O'rta Osiyoning yirik shaharlaridan biriga aylandi. Savdo aloqalari rivojlandi, hunarmandlar mahallalari barpo bo'ldi.
1872 yil
Usta Mulla Mo'min Omonullao'g'li «piltalik» mis choydishini yasadi — bu kandakorlikning ajoyib namunasi sifatida tarixga kirdi.
XIX–XX asr
Toshkent ustalari faqat choydish chiqarmasdan, kashkil, satil, oftoba va boshqa idishlar ishlab chiqara boshladilar.
1920 yillar
Kandakorlik rivojlana boshladi. Badiiy ishlab chiqarish o'quv kombinati ochilib, ko'pgina kandakorlar tayyorlana boshlandi.
1966 yil
Degrez hunarmandlar mahallasi yo'qolib ketdi — bu Toshkent kandakorligining an'anaviy markazlaridan birining tugashi edi.
Toshkent kandakorligida ko'pincha zaminga ishlov berilmay shunday qoldiriladi. Ensiz hoshiyalarda geometrik naqshdan yordamchi sifatida foydalanib, u serjiloligi, rangbarangligi bilan farq qilmaydi.
Toshkentlik kandakorlar san'at asarlarida tevarak-atrofimizni o'rab turgan narsalarni naqsh orqali aks ettiradilar — yelpiqqich, tumor, zuluk, belanchak, olmagul, doira va boshqa naqshlar uchraydi.
⬜
Soda Zamin
Toshkent maktabida ko'pincha zaminga ishlov berilmay qoldiriladi. Bu soddalik asosiy naqshlarni ko'zga ko'proq tashlanib turishini ta'minlaydi.
🌊
Islimiy (Ilon Izi)
Enli yo'llarda asosan o'simliksimon «islimiy» naqsh (ilon izi) ishlatiladi — bu Toshkent maktabining asosiy bezak elementi.
📐
Geometrik Naqshlar
Ensiz yo'llarda oddiy to'g'ri chiziqlar, kirmak, mehrob, zanjira, kapalak, qubba va shu singari geometrik naqshlar chiziladi.
🌍
Hayot Tasvirlari
Yelpiqqich, tumor, zuluk, belanchak, olmagul, doira — kundalik hayotdagi narsalar naqshga aylantirilgan, bu Toshkent maktabining o'ziga xosligi.
XIX—XX asrlarda Toshkent ustalari faqat choydish chiqarmasdan balki, kashkil, satil, oftoba va boshqa idishlar ishlab chiqara boshladilar. Toshkentda chinni idishga o'xshash mis choynaklar ham ishlab chiqarilgan.
«Piltalik» Choydish — 1872 yil
Usta Mulla Mo'min Omonulla o'g'li (Qo'qondan ko'chib kelgan) tomonidan yaratilgan «piltalik» — mis choydishi kandakorlikning ajoyib namunasi bo'lib, idishning yuqori qismi murakkab gulli naqshlar bilan bezatilgan. Uning qopqog'i shabaka usulida, ya'ni panjara ko'rinishida ishlangan. Jo'mragi, bo'yi islimiy gulzor, qorni madohili guli ixtiyor, kafti bargak va guli majnun barg kabi o'simlik naqshi bilan bezatilgan.
🫖
Choydish va Choynaklar
Toshkent ustalari chinni idishga o'xshash mis choynaklar ham ishlab chiqarganlar. Har bir xonadonda suv tashish uchun mis ko'zalar bo'lardi.
🏺
Mis Ko'zalar
Badavlat oilalarning mis ko'zalari juda naqshindor bo'lgan. Suv tashish va saqlash uchun ishlatilib, bezagi bilan ham alohida qimmat bo'lgan.
🪣
Kashkil va Satil
Xo'jalik idishlari ham nafis bezatilgan. Satil, kashkil va oftobalar Toshkent ustalarining mahoratini namoyish etgan.
Toshkent kandakorlik maktabining taniqli vakillari:
MM
Usta Mulla Mo'min (Qo'qondan)
ZE
Zebiniso (Mo'min qizi)
